Operacija ‘Sana 95’: Trijumf 5. korpusa i oslobađanje zapadne Bosne

Operacija “Sana 95” predstavlja jednu od najsloženijih, najobimnijih i najuspješnijih vojnih oslobodilačkih akcija Armije Republike Bosne i Hercegovine. Izvedena u jesen 1995. godine, ova operacija pod komandom generala Atifa Dudakovića dovela je do deblokade cjelokupne regije, oslobađanja više hiljada kvadratnih kilometara okupirane teritorije i korjenite promjene vojno-političke mape Bosne i Hercegovine neposredno pred potpisivanje Dejtonskog mirovnog sporazuma.

Geopolitički i vojni kontekst pred početak operacije

Nakon spajanja 5. korpusa sa Hrvatskom vojskom (HV) i Hrvatskim vijećem odbrane (HVO) početkom augusta 1995. godine na rijeci Korani, trogodišnja opsada “Bihaćkog džepa” konačno je slomljena.

Stvaranjem jedinstvenog fronta i deblokadom pravaca snabdijevanja, jedinice 5. korpusa dobile su potrebna materijalno-tehnička sredstva i gorivo. General Dudaković ubrzo izdaje zapovijest za pokretanje sveobuhvatne ofanzive s ciljem protjerivanja neprijateljskih snaga iz općina zapadne Bosne i spajanja s jedinicama 7. korpusa (pod komandom generala Mehmeda Alagića) te drugim jedinicama ARBiH koje su napredovale iz pravca centralne Bosne.

Tok operacije i hronologija oslobađanja gradova

Operacija je zvanično započela 13. septembra 1995. godine. Zahvaljujući iznenadnom udaru i visokom moralu jedinica, linije odbrane Vojske Republike Srpske (2. krajiški korpus VRS) brzo su probijene.

1.Pad Bosanskog Petrovca i Ključa:13. – 17. septembar 1995..

Jedinice 5. korpusa silovitim prodorom oslobađaju Bosanski Petrovac (15. septembra), a ubrzo potom i Ključ (17. septembra), čime je otvoren put prema dolini rijeke Sane.

2.Oslobođenje Bosanske Krupe:17. septembar 1995..

Nakon višemjesečnih borbi, 511. slavna krupska brigada prelazi rijeku Unu i vraća potpunu kontrolu nad Bosanskom Krupom.

3.Protivofanziva VRS (‘Operacija Vaganj’):Kraj septembra 1995..

Komanda VRS okuplja znatne snage (uključujući Specijalne jedinice i Arkanove ‘Tigrove’) i pokreće snažan protunapad. Borbe oko Ključa i na Laništu postaju izuzetno teške, ali 5. korpus uspijeva zaustaviti napredovanje.

4.Oslobođenje Sanskog Mosta i kraj operacije:10. – 12. oktobar 1995..

U sklopu završnog manevra uz podršku jedinica 7. korpusa i Crnih labudova, 5. korpus u noći sa 10. na 11. oktobar prelazi Sanu i oslobađa Sanski Most. Operacija se zaustavlja na prilazima Prijedoru i Banja Luci uslijed stupanja na snagu općeg primirja.

Ključni akteri i jedinice u operaciji

U operaciji “Sana 95” učestvovale su sve brigade 5. korpusa, uz značajno sadejstvo i pomoć elita drugih korpusa ARBiH:

• 5. korpus ARBiH: 501. bihaćka, 502. viteška, 503. cazinska, 505. viteška bužimska, 506. kladuška, 511. krupska, 517. oslobodilačka, Gardijska brigada i BVP (Bataljon vojne policije).
• Pomaganje s drugih frontova: Dijelovi 7. korpusa (717., 705. i druge brigade) koji su napredovali preko Kupresa i Donjeg Vakufa te Specijalna jedinica “Crni labudovi”.

Strategijski značaj i historijski efekti

Operacija “Sana 95” imala je presudan utjecaj na završetak rata u Bosni i Hercegovini:

1. Promjena vojne ravnoteže: ARBiH i HVO ovladali su većinskim dijelom zapadne Bosne, čime je teritorijalni omjer u državi doveden do približno 51% prema 49% u korist Federacije BiH.
2. Prisiljavanje na pregovore: Brzi slom fronta na zapadu primorao je rukovodstvo u Banjaluci i Beogradu da bez odlaganja prihvati mirovne pregovore.
3. Povratak izbjeglica: Stvoreni su uslovi za povratak stotina hiljada prognanih stanovnika u općine Bosanska Krupa, Petrovac, Ključ i Sanski Most.

Primirje koje je stupilo na snagu 12. oktobra 1995. godine zaustavilo je daljnje napredovanje 5. korpusa prema Prijedoru, čime su okončana velika ratna dejstva na području zapadne Bosne.